Ultrafiltracja

działania (myślenia), ale sama nigdy niedociekłą (der unendłiche Anstoss).
Istność Fichtego jest równie nieoznaczona, jak nią była idea Boga u Kanta. Numenon Kantowskie miało przedmiotowość z wymagalności praktycznego rozumu; tu ma przedmiotowość w mojości wypełniającej się realnością, będącą natury boskiej, to jest, częścią jego substancyi. Względnie jednak wyższe jest stanowisko Fichtego pod względem poznania Boga. U Kanta było ono abstrakcyą pojęcia Boga, jako istoty najdoskonalszej; — tu poznanie jej wypełnia się poznaniem subjektowem. Aller vernünftigen Wesen Bewustsein in Eins vereint, ist das göttliche Wesen selbst. — Wszelako ta wiedza całej ludzkości posunięta być musi w nieskończoność, aby mogła być wypełnieniem istoty Boga; jest nadto samą myślą, samem wiedzeniem się.
Jeżeli dalej pojmiemy mojość ograniczoną, jako duszę, widzimy, że tu, jak u Kanta, nieśmiertelność, leży w onym nieskończonym procesie dobierania się do coraz rozleglejszej realności, i wypełniania się jej treścią, czyli innemi słowy, leży w nieskończonym zbliżaniu się do Boga. Co znów jest nieśmiertelność idealna — bo to wypełnienie jest samą wiedzą, samą myślą, a niejest przedmiotem rzeczywistym.
Fichte, tak jak Spinoza — i podobno nie ma filozofa, któregoby podobny los nie spotkał — oskarżony był przez współczesnych o ateizm, w skutek czego ustąpić musiał z profesury, którą przy uniwersytecie w Jenie sprawował. W pismach swoich obronnych rozświecił jeszcze jaśniej pojęcia swoje. "Nie potrzeba nam innego Boga — powiada — nad moralny porządek świata. I ten to porządek świata jest bóstwem samem. Rozum nie daje nam żadnego powodu, abyśmy inną, osobną jaką istotę przyjęli jako przyczynę tego