Kanapy skórzane

magała mu w jego filozofii. Widzieliśmy wszakże poprzednio, że w tej filozofii ani śladu nie ma katolicyzmu, i niktby z niej nie odkrył wyznania jej autora. Nie ma przecie i w Kartezyuszu obłudy. Stan taki jest czystego rozdwojenia skutkiem. Wiara i filozofia były dwie dla niego różne rzeczy. Był dobrym katolikiem co do wiary, której nie naruszał rozumem, a rozum swój obrócił w sferę badań całkiem osobną. Sam o sobie to powiada: Prima reguła erat, ut legibus atquc institutis patriae obtemperarem, firmiterque il lam religionem retinerem, gnam optimom judicabam et in qua Dei beneficio fueram ab ineunte aetate institutus, — cum pro certo atque explorato accepissem, iter, quod ad theologiam nostram ducit doctis non magis patere, quam indoctis, veritatesque a Deo revelatas humani ingenii captum excedere, verebar, ne in temeritatis crimen inciderem, si illa imbecillae rationis meae eiamini subjicerem (1).
Taki dualizm w sobie samym, który już i Baco de Verulam utrzymywał przez ową maxymę: Da fidei, quod fidei est, jest przecież w gruncie hipokryzyą. Albowiem cóż tu dajemy Bogu, jeżeli tego, co jest najszlachetniejszem w nas, to jest rozumu, Bogu nie oddawamy? Prędzej czy później musiało zatem z takiego rozdwojenia przyjść do rozbratu, — do negacyi albo rozumu, jak to Piotr Bayle uczynił, — albo do negacyi wiary, jak to późniejsza uczyniła filozofia. Bayle wyraźnie powiada: rozum ukorzyć się musi przed dogmatem, albowiem istotą dogmatu każdego jest, być w sprzeczności z rozumem(2). W tej samej nieoledwie myśli orzeka się Leib-


------------
(1) Dissertatio de Methodo pag. 6. (2) Dictitionnaire historique et critique II. V. Ed. p. 030.