Czarter

wać bez krwi. W praktyce stało się, co nam nowa filozofia dopiero jako pewnik wiedzy odkryje; że rozćwiartować człowieka, jest zabójstwem — czemu? bo to duch wcielony; — rozćwiartować naród, jako państwo, zabójstwem nie jest — czemu? bo to idea. Jakiż więc postęp uczynić musi filozofia? — oto: aby ideę państwa zrobić wcieloną, aby ona pulsowała życiem w każdej jednostce, a wtenczas rozćwiartować naród będzie zabójstwem, bo trzeba będzie wymordować wszystkie jednostki, aby go rozćwiartować.
Drugą taką święta, rzeczywistością jest religia, jako formami ukształtowany stosunek ludu do Boga, polegający na uczuciu. Polityka przeciw tej rzeczywistości dwojako wykracza; raz przez hipokryzją, gdy używa religii, jako narzędzie do dopięcia celów swoich; drugi raz przez obojętność. Hipokryzja szanuje formy, ale pozornie, dla tego, że ich potrzebuje, i narzuca drugim świętość, której sama nie wierzy. Religia poszła w służbę polityki, która o niej w ostatniej instancyi wedle swoich osobnych celów i widoków stanowi. Znowu tu religia, jako taka, jest ideą, jest abstrakcyą, i dla tego pozwala sobą obcemu pierwiastkowi powodować wedle upodobania, nie mocna jako idea, żadnego stawić oporu. Tam tylko, gdzie idea religii jest wcielona w jednostki, nabiera siły, stawia opór, i przed tym oporem nieraz widzieliśmy, że polityka z całą potęgą swoją ustępować musiała. Gdzie polityka wedle swojego widzimisię religią ludu przerzuca, tam religia jest tylko ideą, i polityka wie o jej bezwładności. Filozofii zadaniem jest i tu wcielać religią, aby była potęgą w sobie.